Amortisman

AMORTİSMAN

I - MEVCUTLARDA AMORTİSMAN

1-)Amortisman Konusu: İşletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya,aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz kalan gayrimenkullerin ve gayrimenkul gibi değerlenen iktisadi kıymetlerin,alet,edavat,mefruşat,demirbaş ve sinema filmlerinin,VUK'nun değerleme hükümlerine göre belirlenen değerlerinin yine VUK'nda belirtilen esaslar ve süreler dahilinde yok edilmesidir.

2-)Amortisman Ayırma Koşulları: VUK'un 313'üncü maddesine göre iktisadi bir kıymetin amortismana tabi tutulması için aşağıda yazılı şartların hep birlikte bulunması gerekir.

a-) İşletmede kullanılma ve envantere alınma
b-) Kullanım süresinin bir yılı aşması
c-) Yıpranma,aşınma değerden düşme etkisi altında bulunması
d-) İktisadi kıymetin değerinin belli bir tutarı aşması

3-)İmtiyazlı Şirketlerde Amortisman: İmtiyazlı şirketler bedelsiz olarak devlete veya devletçe tensip olunan bir teşekküle veya belediyeye intikali öngörülen iktisadi kıymetlerini VUK'un 325 ve 327'nci maddelerinde öngörülen itfa yöntemleri ile itfa edebilecekler,ancak VUK'un 313 ve 321'inci maddeleri arasında yer alan amortismana ait genel hükümlere amortisman tabi tutamayacaklardır.Ancak sözleşme süresinde yenilenmeleri gereken iktisadi kıymetlerinin yenilenen kısımlarını genel hükümlere göre itfa edebileceklerdir.

4-)Arsa ve Arazi'de Amortisman: VUK'un 314'üncü maddesine göre boş arazi ve arsalar amortismana tabi değildir.Ancak tarım işletmelerinde meydana getirilen meyvelik,fındıklık, zeytinlik ve güllükler,incir bahçeleri ve bağlar gibi tarım tesisleri ile işletmede inşa edilmiş olan her nevi yollar ve harklar amortismana tabidir.

5-)Amortisman Ayırma Yöntemleri: Vergi Usul Kanunu'nda her yıl ayrılacak amortisman miktarının hesaplanmasına ilişkin iki yöntem vardır.

a-) Normal Amortisman yöntemi
b-) Azalan bakiyeler yöntemi.

a-)Normal Amortisman Usulü: Bu yöntemde mükellefler 31.12.2003 tarihinden sonra iktisap ettikleri iktisadi kıymetin bedelini,bu kıymetlerin faydalı ömürlerini dikkate alarak Maliye Bakanlığı'nca belirlenen oranlara göre amortismana tabi tutacaklardır.
Maliye Bakanlığı faydalı ömre göre amortisman nispetlerini 333,339 ve 365 sıra nolu VUK GT'lerle belirleyerek gerekli açıklamalarda bulunmuştur.
Bu yöntemde iktisadi kıymetin değeri üzerinden,her yıl o iktisadi kıymet için tebliğlerde belirlenen oranda amortisman ayrılmakta ve son yıl iktisadi kıymetin değerinin tamamı yok edilmiş olmaktadır.

Örnek :

Yıl Amortisman Oranının
Uygulanacağı Değer(YTL)
Amortisman
Oranı
Dönem Amortis.
Tutarı(YTL)
Birikmiş
Amortisman
1.Yıl 40.000,00 20 4.000,00 4.000,00
2.Yıl 24.000,00 20 4.000,00 8.000,00
3.Yıl 14.400,00 20 4.000,00

12.000,00

4.Yıl 8.640,00 20 4.000,00 16.000,00
5.Yıl 5.184,00 20 4.000,00 20.000,00

b-)Azalan Bakiyeler Usulü (VUK Mad.315)

Bu yöntemde %40'ı (31.12.2003 tarihinden sonra %50) geçmemek üzere her yıl bakiye değer üzerinden normal amortisman oranının iki katı amortisman ayrılmasıdır.Bu sınırlama sadece oranın tavanı içindir.Her yıl üzerinden amortisman hesaplanacak değer önceden ayrılan amortismanlar toplamının kayıtlı değerden çıkarılması ile bulunur.Bu değere bakiye değer denir.Bu usul ile amortismanı ancak bilanço esasına göre defter tutan mükellefler uygulayabilir.Bu usulün seçilmesi ihtiyaridir.Mükellefler her bir iktisadi kıymet için bu iki yöntemden birisini uygulayabilirler.Ancak iktisadi ve teknik bütünlük arz edenler için farklı yöntem ve oran seçilemez.

Örnek : 2003 yılı Ocak ayında 40.000,00 YTL bedelle alınan bir sabit kıymet için ayrılacak amortisman tutarı aşağıdaki gibi olacaktır.

Yıl Amortisman Oranının
Uygulanacağı Değer(YTL)
Amortisman
Oranı
Dönem Amortis.
Tutarı(YTL)
Birikmiş
Amortisman
2003 20.000,00 40 16.000,00

16.000,00

2004 20.000,00 40 9.600,00 25.600,00
2005 20.000,00 40 5.760,00

31.360,00

2006 20.000,00 40 3.456,00 34.816,00
2007 20.000,00 kalan 5.184,00 40.000,00

c-)Madenlerde Amortisman (VUK.Mad.316)

Maden ve taş ocaklarının maliyet ya da imtiyaz bedelleri ilgililerin başvurusu üzerine Maliye İle Sanayi ve Ticaret Bakanlıklarınca belirlenen özel oranlar üzerinden yok edilir. Maden işletmelerinde bu şekilde amortismana tabi tutulacak olan iktisadi kıymetler imtiyaz bedelleridir. Maden veya kum çakıl kil gibi maddelerin çıkarılacağı arsa veya arazinin satın alınması halinde veya mevcut bir arazinin çimento tuğla kiremit vb imal etmek üzere kullanıldığı durumda arsa veya arazi bedeli de maden amortismanına tabi tutulacak imtiyaz bedeli içinde yer alır. Çünkü bu tür arsa veya araziler 314'üncü maddede sözü edilen boş arsa veya arazi niteliğinde değildir.

d-)Olağanüstü Amortisman (VUK Mad.317)

Vergi Usul Kanunu'na göre ilgililerin Maliye Bakanlığı'na başvurması üzerine olağanüstü ekonomik ve teknik amortisman oranları uygulanabilir.Olağanüstü amortisman uygulana
bilmesi için iktisadi kıymetlerin aşağıda yazılı durumlardan dolayı hasar görmüş olması
gerekir.

  1. Yangın deprem su basması gibi afetler sonunda değerlerini tamamen ya da kısmen kaybetmeleri.
  2. Yeni buluşlar dolayısıyla teknik verim ve kıymetleri düşerek tamamen ya da kısmen kullanılamaz duruma gelmeleri.
    - Aşırı çalışmaya tabi tutuldukları için normalden fazla aşınma ve yıpranmaya maruz kalmaları.

Olağanüstü amaortisman uygulamasında afetler dolayısıyla değerlerini bütünüyle kaybeden İktisadi kıymetler sağlanan olağanüstü amortisman oranı ile tamamen yok edilirler. Değerlerini kısmen kaybeden iktisadi kıymetler üzerinden yalnızca olağanüstü amortisman oranı uygulanır.Normal amortisman oranı uygulanmaz, olağanüstü amortisman uygulaması afet dolayısıyla zararın meydana geldiği dönemde yapılır.
Tabi afetler nedeniyle zarara uğrayan iktisadi kıymet tamir-bakımı sonunda kullanılabilecek Durumda olursa olağanüstü amortisman ayrılmaz. Bu durumda tamir-bakım masrafları ya amortisman konusu olur yada doğrudan gider yazılır.

6-Amortisman Uygulaması

  1. Amortismanın Temel Alınacağı İktisadi Kıymetin Değeri
    Amortisman iktisadi kıymetlerin VUK'un değerleme hükümlerine göre belirlenen değerleri üzerinden uygulanır.01.01.2004 tarihinden sonra aktife alınan iktisadi kıymetler enflasyon düzeltmesi hükümlerine göre düzeltilmiş tutarları üzerinden amortismana tabi tutlacaklardır.
  1. Amortisman Uygulamasının Başlangıcı


Amortisman uygulaması iktisadi kıymetlerin aktife girdiği yıldan başlar.Buna göre;

  1. Alındığı gibi kullanılacak iktisadi kıymetlerin yurt içinde alınanları teslim alındığı dönemde başlar.
  2. İthal edilen iktisadi kıymetler gümrükten çekilip işletmeye girdikleri dönemde başlar .Burada gümrük ve taşıma belgeleri yol gösterir.
  1. Alındıktan sonra montajı gereken iktisadi kıymetlerde;montaj işlemi tamamlanıp ken disinden beklenen fonksiyonu yerine getirebilir duruma geldikten sonra.
    - İşletmede imal ve inşa edilen iktisadi kıymetlerde; imal ve inşa tamamlanıp kendisinden beklenen fonksiyonu yerine getirebilir duruma geldikten sonra, ancak burada iktisadi kıymetler imalat ve inşaat hesaplarından çıkarılarak sabit kıymet hesaplarına alınmış olmalıdır.
    - Tarım tesislerinde tesislerin ürün vermesi beklenmez,tesislerin tamamlanması yeterli olur.
  1. Kıst Amortisman Uygulaması

VUK'un 320'nci maddesinin ikinci fıkrasında: faaliyetleri kısmen veya tamamen binek otomobillerin kiralanması veya çeşitli şekillerde işletilmesi olanların bu amaçla kullandıkları binek otomobilleri bu kısıtlamanın dışında tutulmuştur.Bu kısıtlamaya tabi binek otomobiller için aktife girdikleri ay kesiri tam ay sayılmak suretiyle kalan ay süresi kadar amortisman ayrılır.Bu uygulamada binek otomobillerin aktife girdiği hesap dönemine ilişkin amortisman tutarı ;

Yıllık amortisman / 12 x Kalan ay sayısı

Formülüne göre hesaplanacaktır.Bu hesaplamada binek otomobillerin aktife girdiği ay kesri Tam sayılacaktır.Amortisman ayrılmayan süreye isabet bakiye kısım ise son yılda ayrılacak amortisman tutarına ilave edilerek itfa edilecektir.

7-) Amortisman Ayırma Yöntemini Seçme ve Değiştirme

VUK'un mük.320'nci maddesine göre normal veya azalan bakiyeler usulünden yalnızca birisi uygulanabilir.Bir iktisadi kıymet için aktife girdiği yıl normal amortisman yöntemi seçilmişse takip eden vergilendirme dönemlerinde bu yöntemden dönülemez.
Yıllık olarak seçilen usul geçici vergi dönemlerinde de değiştirilemez.Dolayısıyla ilk defa aktife alınan iktisadi kıymetler için geçici vergi açısından seçilen usul ve oranlar yıllık olarak da uygulanır.

Ancak azalan bakiyeler yönteminden normal amortisman yöntemine geçilebilir.Bunun için değişikliğin vergi beyannamesinde yada beyanname eki bilançoda belirtilmesi gerekir. Değişiklik bildirim ile birlikte yapılır. Geçiş için önce henüz yok edilememiş iktisadi kıymetin değeri hesaplanır.Bulunan değer kalan amortisman süresi içinde eşit oranlarda yok edilir.

8-) Amortisman Hesapları ve Yöntemleri

Mükellefler dönem sonunda iktisadi kıymetlerin üzerinden ayırdıkları amortismanları yasal defterlerinde ayrıca göstermek zorundadırlar.VUK amortisman kayıtlarının ayrıca gösterilebileceği yerleri envanter defterinin ayrı bir yeri amortisman defteri yada listeleri olarak belirlemiştir(VUK.Mad.189). İki türlü yöntem vardır.Direkt yöntem Ve Endirekt Yöntem.

a-) Direkt Yöntem

Bu yöntemde her dönemin ayrılan amortismanı o dönem sonunda doğrudan iktisadi kıymetin değerinden düşülür.Amortisman süresi içinde iktisadi kıymet yok edilir.

Örnek

/ .

770 GEN.YÖN.GİDERLERİ 10.000,00
770 06 Taşıt Amortismanları

254 TAŞITLAR
254 04 2004 Yılı Taşıt Amort. 10.000,00
/ .
b-) Endirekt Yöntem

Bu yöntemde ayrılan amortismanlar pasifte karşılık hesabında tutulur.Uygulamada bu karşılık hesabına " Birikmiş Amortisman Hesabı" adı verilmektedir.Bu yöntemde iktisadi kıymet bedelleri azaltılmamakta her yılın amortismanı pasifte karşılık hesabında toplanmaktadır.

Örnek

/ .

770 GEN.YÖN.GİDERLERİ 10.000,00
770 06 Taşıt Amprtismanları

257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR
257 01 Bir.Taşıt Amortismanı 10.000,00

/ .

9-) Özellik Arz Eden Durumlar

a-) Amortisman Süresi Dolmadan Hurdaya Ayrılan İktisadi Kıymetin Durumu

Amortisman ayırma süresi dolmadan hurdaya ayrılan iktisadi kıymetlere hurdaya ayrıldıktan sonra amortisman ayrılmaz.Çünkü bu varlıklar işletmede kullanılmaktadır. Hurdaya ayrılan iktisadi kıymetlerin satılması durumunda önce ayrılan amortismanlar dikkate alınmalı,satıştan elde edilen kar yada zarar buna göre belirlenmelidir.

b-) Faaliyetin Durması Durumunda Amortismanlar

İşletme faaliyetleri VUK'un 161'inci maddesine göre faaliyetini durdurmuş ise bu tarihten sonra amortisman ayrılmaz.

c-) İktisadi Kıymetin Değerini ve Ömrünü Artıran Giderler

Bu giderler ;

  1. İktisadi kıymetin ilk iktisabı sırasında bulunmayan özelliklerin kazandırılması
  2. İlk iktisap sırasında bulunan özelliklerin geliştirilmesi
  3. İlk iktisabı sırasında beklenen ömrünün uzatılması için yapılan giderlerdir.Bu giderler değer(fonksiyon)artıran giderler olarak sayılmakta ve maliyete eklenen bu giderlerin amortisman süreleri eklendikleri tarihte,iktisadi kıymetin kalan ömrüne göre belirlenmektedir.

d-) Bilgisayar Programları

Bilgisayarları kullanabilmek için iki grup yazılıma gerek vardır.

İşletim Sistemleri: Bilgisayarı kullanmak için zorunlu bir yazılımdır.Bu programlar olmadan bilgisayarı kullanmak mümkün değildir.Örneğin;MS DOS ve WİNDOWS gibi.Bu programlar ilk iktisapta bilgisayarla beraber satıldıkları için,bilgisayarın satın alma bedeline dahil olması nedeniyle bilgisayarla birlikte amortismana tabi tutulur.Bu programların yeni versiyonlarının yüklenmesi "gayrimenkulün fonksiyonunu ve değerini artırıcı giderler" niteliğinde olduğun- dan maliyet bedeline eklenir.

Programlar : İşletmenin faaliyetlerine bağlı olarak işlemlerde beklenen verim ve hızlılığı sağlamak amacıyla özel olarak yaptırılan veya yapılmış programların iktisabı halinde bu programlar gayrimaddi hak olarak değerlendirilmek suretiyle amortisman konusuna girmektedir. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 2!nci maddesinde bilgisayar programları ve program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları "fikir ve sanat eseri" olarak tanımlanmıştır. GVK'nun 18'inci maddesinde de bilgisayar yazılımları eser olarak kabul edil- miştir.Dolayısıyla programların gayrimaddi hak olarak amortismana tabi tutulması gerekir.

Yararlanılan Kaynaklar

-Vergi Usul Kanunu
-Vergi Usul Kanunu Tebliğleri
-BDK 2007

yazan: SMMM Haşmet YILDIRIM
e-posta:
hasmet.ukimub@gmail.com